Выгнать дух хваробы венікам
Яны вадзілі ў лазню вельмі хворых людзей: парылі іх, сцябалі венікамі. Такім чынам спрабавалі выгнаць тры целы злога духу хваробы. Калі чалавек не ішоў на папраўку пасля праведзеных працэдур, лічылі, што яго нельга выратаваць. У лазню вадзілі тых, хто выздаравеў ад хваробы і нарэшце пераадолеў яе.
У старажытнасці беларусы цанілі лазню не толькі за тое, што яна дазваляла ачысціць цела ад бруду. Тут варта ўзгадаць старажытныя вераванні нашых продкаў‑язычнікаў, якія пакланяліся агню – яго ачышчальнай ці разбуральнай сіле, а таксама вадзе – крыніцы жыцця. Таму спалучэнне вады і агню ў лазні лічылася важнейшым лякарствам. Лічылася, што толькі чысціня можа захаваць здароўе цела. Яго выкарыстоўвалі для лячэння як прастуды, так і болей у горле. Ванна прыносіла палёгку хворым на рэўматызм, падагру, неўроз і захворванні нырак. Пара ў спалучэнні з правільна падабранымі лекавымі травамі і мёдам часта сапраўды рабіла цуды. Але пры ўмове, што лазня правільна прапалена, камяні не шыпяць, а туман не сцелецца, ім давалі лёгкую пару з квасам, настоем гаючых і духмяных траў – мяты, крапівы, зверабою, мацярдушкі (душицы – рус.).
Нашы продкі часцей за ўсё выкарыстоўвалі бярозавыя венікі. Іх рыхтавалі пасля Сёмухі. Лічылася, што ў гэты час лісты бярозы становяцца мацней, і мятла будзе трывалая, гібкая і зручная. Сучасныя даследаванні паказалі, што лісты бярозы ўтрымліваюць эфірны алей, дубільныя рэчывы і вітамін С. Дубовы венік вельмі добры. Калі яго прыгатаваць у час, у жніўні, яго хопіць на 2‑3 разы. Бывала што карысталіся сасновымі венікамі. Але такі венік трэба трымаць у кіпені 15‑20 хвілін. Венікі нарыхтоўвалі на ўсю зіму. Іх высушвалі ў цені, а затым хавалі ў стозе сена. Усю восень і зіму венікі віселі на паддашку, ствараючы непаўторны водар.
У той жа час, згодна з павер’ямі, лазня была нячыстым месцам, дзе ўтрымліваліся дэманічныя істоты. Так, гаспадаром лазні лічыўся лазеншчык – дэманічны персанаж, якога ўяўлялі ў выглядзе голага, бруднага старога з доўгімі валасамі, пакрытымі лістамі веніка. Ён не давярае тым, хто мыецца ў лазні пасля заходу сонца, караючы купальшчыка калецтвамі ці нават смерцю, таму што сам любіць мыцца ў гэты час. Калі нехта затрымліваецца там позна, стары кідае ў яго камяні з печкі, пужае шыпеннем, віскам і смехам. Неабходна было прыняць пэўныя меры, каб гаспадар лазні не спаліў яе.
Але злы дух тут ні прычым. Лазня патрабуе акуратных да сябе адносін і ўвагі. Неабходна ведаць, калі зачыняць дымаход, праветрываць памяшканне, інакш можна і ўчадзець. У старыя часы лазня была не толькі месцам для мыцця, расказвала мая бабуля Марыя Ільінічна Улюценка, але бывала і такое, што на ёй уся гаспадарка трымалася. «Мой муж Іван Васільевіч быў вядомым майстрам па вырабе конскіх дуг, – успамінала яна. – Справа гэта далёка не простая, неабходна было бярозавыя загатоўкі 6 гадзін распарваць у крутым кіпені перш чым згібаць, тут ужо без лазні ніяк не абысціся. У лазні таксама ганчары абпальвалі гліняны посуд: гаршчкі, гарлачы, а калі атрымлівалася такое, што ганчар паскупіўся і цану на тавар завысіў, дык нашы сялянскія хлопцы па начах яго гаршчкі разбівалі паленамі…».
Дзіўная гэта пабудова – лазня. У ёй мужыкі і дзелавы дагавор заключалі, у ёй і жанчыны нараджалі, так што адносіцца да лазні трэба паважліва.
Антон ПАРАСКЕВІН
